Welke soorten monumenten zijn er?

Kerkgebouwen hebben vaak zo’n bijzondere waarde, dat we willen voorkomen dat ze worden verwaarloosd, of zomaar kunnen worden verbouwd of gesloopt. Ze krijgen dan wettelijke bescherming met een officiële monumentale status. Welke soorten monumenten zijn er?

Rijksmonumenten

Een ‘rijksmonument’ is volgens de Erfgoedwet “een bouwwerk dat van algemeen belang is vanwege zijn schoonheid, zijn betekenis voor de wetenschap of zijn cultuurhistorische waarde”. Niet alleen het kerkgebouw als geheel, maar ook onderdelen ervan kunnen als rijksmonument zijn aangemerkt, zoals ramen, bidkapellen, grafkelders, kerkorgels en preekstoelen. Het is de minister van OCW die over dit predikaat beslist. Alle erkende rijksmonumenten staan geregistreerd in het Rijksmonumentenregister.

Kerktorens

Voor veel kerkgebouwen die vóór 1789 gebouwd zijn, geldt dat de toren eigendom is van de burgerlijke gemeente. Kerktorens hadden vroeger namelijk ook maatschappelijk een belangrijke functie, bijvoorbeeld als vuurtoren of uitkijkpost. Deze regeling is nog altijd van kracht, maar soms ondergeschikt aan later gemaakte afspraken. Het is daardoor niet altijd duidelijk wie de zeggenschap heeft over een kerktoren.

Provinciale monumenten

Provinciale Staten kunnen een eigen erfgoedverordening opstellen en zelf provinciale monumenten aanwijzen. Tot nog toe kennen alleen Drenthe en Noord-Holland provinciale monumenten.

Gemeentelijke monumenten

Ook een gemeenteraad kan een eigen erfgoedverordening opstellen en gemeentelijke monumenten aanwijzen. De gemeentelijke erfgoedregisters zijn niet altijd openbaar.

Beeldbepalende of karakteristieke panden

Gemeenten kunnen gebouwen ook aanwijzen als ‘beeldbepalend of karakteristiek pand’. Zulke panden hebben niet dezelfde status en bescherming als gemeentelijke monumenten. De regels voor aanwijzing verschillen per gemeente en zijn meestal vastgelegd in de ruimtelijke plannen.

Beschermde stads- of dorpsgezichten

Los van de monumentale status van uw kerk,  kan uw kerkgebouw ook bescherming krijgen als het deel uitmaakt van een beschermd stads- of dorpsgezicht. Zowel het Rijk als de gemeente kunnen beschermde gezichten aanmerken. Zolang de Omgevingswet nog niet van kracht is, vallen de rijksbeschermde gezichten onder de Erfgoedwet.

Roerend erfgoed

Met de Erfgoedwet zijn niet alleen gebouwen maar ook voorwerpen beschermd. Cultuurgoederen zijn voorwerpen “die een bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis hebben, of een uitzonderlijke schoonheid, en waarvan de minister vindt dat ze onvervangbaar en onmisbaar zijn voor het Nederlands cultuurbezit”. De goederen die in openbaar bezit zijn, vormen samen de ‘Collectie Nederland’.

Soms horen een aantal cultuurgoederen bij elkaar. Verzamelingen van cultuurgoederen kunnen een eigen bescherming krijgen.

Cultuurgoederen én verzamelingen van cultuurgoederen worden genoteerd in het register van de Collectie Nederland.

Soms heeft een rijksmonumentaal kerkgebouw een interieur dat er onlosmakelijk mee verbonden is. Dit kan worden aangemerkt als interieurensemble. Interieurensembles staan bijgeschreven in het Rijksmonumentenregister.

Het Museum Catharijneconvent beheert de nationale database van religieus erfgoed: de Kerkcollectie Digitaal. Als u een account aanmaakt, krijgt u toegang tot de gegevens van voorwerpen van uw kerk of klooster.

Monumentenschildjes

Bent u eigenaar van een monument? Dan kunt u dat zichtbaar maken voor het publiek met een monumentenschildje. U kunt het schildje bestellen bij de ANWB. Enkele gemeenten hebben een eigen schildje voor hun gemeentelijke monumenten. Vraag ernaar bij uw gemeente.

Immaterieel erfgoed

Onder immaterieel erfgoed vallen bijvoorbeeld tradities, gebruiken, bijzondere kennis en vaardigheden. Immaterieel erfgoed kent geen wettelijke bescherming.

Laatste check van deze pagina: 1 december 2023